Wat is een spiky profile?

Een spiky profile is een profiel met opvallende pieken en dalen. Iemand kan op het ene gebied uitzonderlijk sterk functioneren en op een ander gebied veel meer moeite ervaren. Zo kan iemand complexe verbanden razendsnel doorzien, maar eenvoudige stappen vergeten; verbaal bijzonder sterk zijn, maar langzaam werken; of grote problemen oplossen en toch vastlopen bij planning, administratie of dagelijkse routines.

Van buitenaf kan dat tegenstrijdig lijken. Hoe kan iemand iets ingewikkelds wel en iets eenvoudigs niet? Die verwarring ontstaat vooral doordat we gewend zijn menselijke capaciteiten als één geheel te zien. Wie intelligent is, zou volgens die gedachte ook goed moeten kunnen plannen, snel moeten werken en zelfstandig moeten functioneren. Bij een spiky profile klopt die aanname niet.

Een ongelijkmatig profiel

Bij een spiky profile zijn verschillende capaciteiten niet op hetzelfde niveau ontwikkeld. Sommige functies kunnen uitzonderlijk sterk zijn, terwijl andere gemiddeld, kwetsbaar of vertraagd zijn. Wanneer deze capaciteiten in een grafiek worden weergegeven, ontstaat geen gelijkmatige lijn, maar een patroon met scherpe pieken en duidelijke dalen. Daar komt de naam spiky profile vandaan.

Zo kan iemand diep en origineel denken, maar moeite hebben met overzicht houden. Een ander kan veel kennis bezitten, maar niet snel op woorden komen. Ook kunnen academische kracht en moeite met dagelijkse zelfstandigheid naast elkaar bestaan. Het gaat dus niet alleen om verschillen binnen intelligentie, maar ook om verschillen tussen denken en uitvoeren, begrijpen en toepassen, potentieel en dagelijks functioneren.

Waarom gemiddelden tekortschieten

Een gemiddelde score laat bij een spiky profile vaak onvoldoende zien hoe iemand werkelijk functioneert. Wanneer een uitzonderlijk hoge score en een veel lagere score worden samengevoegd, kan het gemiddelde redelijk normaal lijken. Die score kan correct berekend zijn, maar verbergt hoe groot de onderlinge verschillen zijn.

Daardoor kunnen zowel de sterke capaciteiten als de ondersteuningsbehoeften uit beeld verdwijnen. Iemand kan op papier gemiddeld lijken, terwijl er op bepaalde gebieden uitzonderlijke mogelijkheden aanwezig zijn. Andersom kan iemand door een hoge intelligentie of sterke verbale vaardigheden zelfstandiger worden ingeschat dan in de praktijk haalbaar is.

Spiky profile en disharmonisch profiel

De term disharmonisch profiel wordt vaak gebruikt wanneer er binnen een intelligentieonderzoek grote verschillen zichtbaar zijn tussen afzonderlijke onderdelen, zoals verbaal begrip, werkgeheugen en verwerkingssnelheid. Een spiky profile is breder en kan ook verschillen omvatten tussen cognitieve capaciteiten, executieve functies, motoriek, automatisering, sociaal-emotionele ontwikkeling en dagelijkse zelfredzaamheid.

Een disharmonisch intelligentieprofiel kan daarom onderdeel zijn van een spiky profile, maar een spiky profile beperkt zich niet tot IQ-scores. Het beschrijft het bredere patroon waarin iemand op verschillende gebieden op sterk uiteenlopende niveaus functioneert.

Geen diagnose

Een spiky profile is geen diagnose. De term wordt veel gebruikt bij onder andere autisme, ADHD, dyslexie, dyspraxie en hoogbegaafdheid, maar het profiel zegt op zichzelf niet waardoor de verschillen zijn ontstaan. Het beschrijft in de eerste plaats dat de capaciteiten van een persoon niet gelijkmatig verdeeld zijn.

Dat is belangrijke informatie, omdat ondersteuning niet uitsluitend gebaseerd zou moeten worden op een diagnose of totaalscore. Er moet worden gekeken naar het werkelijke profiel: waar liggen de sterke capaciteiten, waar ontstaan blokkades en welke ondersteuning is nodig om iemand daadwerkelijk tot zijn recht te laten komen?

De relatie met scheefbegaafdheid

Het begrip spiky profile sluit nauw aan bij scheefbegaafdheid. Beide begrippen maken zichtbaar dat iemand niet als één gemiddeld geheel kan worden begrepen. Grote cognitieve kracht kan samengaan met moeite op het gebied van uitvoering, automatisering, planning, motoriek of dagelijkse zelfstandigheid.

Toch betekenen de termen niet precies hetzelfde. Spiky profile beschrijft vooral de vorm van het profiel: de opvallende pieken en dalen. Scheefbegaafdheid richt zich daarnaast op de bijzondere ontwikkeling die uit zo’n ongelijkmatig profiel kan voortkomen en op de gevolgen voor het dagelijks functioneren, het zelfbeeld en de ondersteuningsbehoeften.

Scheefbegaafdheid betekent dan ook niet dat iemand minder begaafd is. Een persoon kan zeer of uitzonderlijk hoogbegaafd zijn en tegelijkertijd duidelijk achterblijvende of kwetsbare functies hebben. Juist naarmate bepaalde cognitieve capaciteiten verder vooruitlopen, kunnen de verschillen met andere ontwikkelingsgebieden sterker zichtbaar worden.

Het profiel is niet het probleem

Een spiky profile is op zichzelf niet automatisch problematisch. Problemen ontstaan vooral wanneer de omgeving geen rekening houdt met de verschillen binnen het profiel. Wanneer alleen de sterke kant wordt gezien, kan iemand worden overvraagd. Er wordt dan gedacht dat wie iets begrijpt, het ook zelfstandig moet kunnen plannen, uitvoeren en volhouden.

Wanneer alleen de zwakkere kant wordt gezien, wordt iemand juist onderschat. De aandacht gaat dan vooral uit naar wat niet lukt, terwijl de sterke capaciteiten onvoldoende worden herkend of aangesproken. Wanneer alles wordt teruggebracht tot een gemiddelde, verdwijnen zowel de pieken als de dalen uit beeld.

Een spiky profile vraagt daarom niet om één algemeen oordeel over wat iemand kan. Het vraagt om een preciezer beeld van de afzonderlijke capaciteiten en van de manier waarop die elkaar beïnvloeden.

Anders kijken naar kunnen

Het belangrijkste inzicht achter een spiky profile is dat begrijpen, kunnen en uitvoeren niet hetzelfde zijn. Iemand kan iets volledig begrijpen en het toch niet zelfstandig georganiseerd krijgen. Iemand kan uitzonderlijk potentieel hebben en tegelijkertijd ondersteuning nodig hebben. Ook kan iemand op het ene moment uitzonderlijk functioneren en op een ander moment vastlopen op iets wat veel eenvoudiger lijkt.

Dat is geen onwil en geen bewijs dat de sterke capaciteiten zijn overschat. Het past bij een profiel waarin verschillende functies zich niet gelijkmatig hebben ontwikkeld. Een passende benadering verkleint de pieken daarom niet en ontkent de dalen evenmin. Zij spreekt de sterke capaciteiten volledig aan en ondersteunt tegelijkertijd de functies die verhinderen dat deze capaciteiten zichtbaar en bruikbaar worden.