Neurodivergent zonder label: als je in geen enkel hokje past

Je voelt dat er iets anders aan je is. Niet in het alledaagse “iedereen is uniek”-soort anders, maar anders op een manier die je leven daadwerkelijk raakt. Je loopt tegen dingen aan. Je loopt vast op momenten waarop andere mensen gewoon doorlopen. Mensen om je heen begrijpen niet altijd waarom iets voor jou zo lastig is, terwijl het voor hen vanzelfsprekend lijkt.

Je denkt anders. Je neemt waar op een andere manier. Je voelt dingen die anderen niet lijken te voelen, of juist niet wat anderen wél voelen. In sommige dingen ben je uitzonderlijk goed. In andere dingen loop je vast op iets wat voor de meeste mensen simpel is.

En dan begin je te zoeken. Autisme? Op sommige punten herken je jezelf, op andere punten niet. ADHD? Bepaalde dingen kloppen precies, andere dingen slaan de plank volledig mis. Dyslexie, hoogsensitiviteit, PDA. Je leest je erin, je herkent fragmenten, maar het geheel past niet. Je valt net buiten elke omschrijving die er bestaat.

De vraag die dan blijft hangen: kun je dan nog steeds neurodivergent zijn?

Waarom net niet passen ook een positie is

Ik denk het wel. Sterker nog, ik denk dat dit veel vaker voorkomt dan mensen beseffen.

Elk mens is uniek. Dat klinkt als een cliché, maar het heeft een concrete consequentie: de diagnostische categorieën die we gebruiken zijn pogingen om terugkerende patronen in denken, voelen, waarnemen en functioneren te ordenen en te beschrijven. Autisme, ADHD en dyslexie beschrijven herkenbare combinaties van kenmerken. Het zijn geen blauwdrukken van hoe een brein eruitziet.

Er zijn miljoenen mensen. De kans dat jouw specifieke combinatie van gevoeligheden, sterktes en manieren van verwerken exact overeenkomt met één bestaand vakje, is klein. Je kunt op sommige punten heel duidelijk aansluiten bij een bekend profiel en op andere punten juist helemaal niet. Je bent waarschijnlijk niet de enige die dit meemaakt. Je bent alleen misschien de enige in jouw directe omgeving die het zo ervaart, en dat voelt eenzamer dan het is.

Ik herken dit trouwens ook bij mezelf. Er zijn momenten waarop ik dingen lees over ADHD en denk: ja, dit ben ik. En er zijn andere momenten waarop ik denk: nee, dit klopt totaal niet. Ik pas er gedeeltelijk in en gedeeltelijk niet, en die combinatie is op zichzelf al informatief. Het zegt iets over hoe mijn brein werkt, ook al levert het geen netjes afgeronde diagnose op.

Blijven zoeken naar erkenning

Wat ik vaak zie, bij mezelf en bij anderen, is dat het net-niet-passen op zichzelf al vermoeiend wordt. Je blijft zoeken naar gelijkgestemden. Je blijft zoeken naar een plek waar je thuishoort. Je leest artikel na artikel, herkent steeds een stukje, maar nooit het hele plaatje, en die zoektocht kan behoorlijk uitputtend worden.

Dat komt volgens mij niet doordat je het probleem verkeerd aanpakt. Het komt doordat we geneigd zijn erkenning te koppelen aan een label. Alsof iets pas telt wanneer het een naam heeft. Alsof je pas mag zeggen “dit is voor mij moeilijk” wanneer daar een diagnose achter staat die het bevestigt.

Maar een label is een hulpmiddel, geen voorwaarde. Het kan houvast geven, het kan de weg wijzen naar begrip, behandeling of gelijkgestemden. Maar de afwezigheid van een passend label betekent niet de afwezigheid van de ervaring zelf. Als iets een significante invloed heeft op je leven, dan heeft het die invloed, met of zonder vakje.

Neurodivergentie en diagnostiek zijn bovendien niet precies dezelfde vraag. Diagnostiek vraagt meestal: voldoe je aan de criteria van een bekend patroon? Een neurodiversiteitsblik kan daarnaast vragen: hoe werkt jouw brein eigenlijk? Waarin wijk je af van wat de omgeving verwacht, en wat betekent dat voor jouw dagelijks leven?

Je kunt dus buiten bestaande diagnostische categorieën vallen en toch een profiel hebben dat duidelijk anders is. Niet omdat ieder mens wel ergens een beetje afwijkend is, maar omdat jouw combinatie van kenmerken zo uitgesproken kan zijn dat die daadwerkelijk invloed heeft op hoe je functioneert.

Liever een profiel dan een label

Als je toch onderzocht wilt worden, zou er wat mij betreft iets beters mogelijk moeten zijn dan wat er nu meestal gebeurt.

Op dit moment loop je vaak tegen één of twee losse labels aan. Autisme, of ADHD, of allebei. Het onderzoek richt zich op het uitsluiten of bevestigen van een specifieke set criteria, en wat daarbuiten valt, blijft grotendeels onbenoemd. Terwijl juist die combinatie van kenmerken die net niet in een vakje past, minstens zoveel over je zegt als de kenmerken die dat wel doen.

Wat veel behulpzamer zou zijn, is een uitgebreid profiel in plaats van een enkel label. Niet: dit is autisme, klaar. Maar een breder overzicht van hoe je systeem werkt. Waar je sterktes liggen, waar je gevoeligheden zitten, hoe je informatie verwerkt, wat je nodig hebt om te functioneren, en waar je precies wel en niet aansluit bij bestaande categorieën.

Een landkaart in plaats van een stempel.

Een profiel kan vasthouden wat in één diagnose gemakkelijk verloren gaat. Het kan zeggen: hier ben je sterk in, hier loop je vast, dit kost opvallend veel energie, dit gaat juist bijna vanzelf, hier herken je iets van ADHD en hier helemaal niet.

Dan verschuift ook de centrale vraag. Niet alleen: Wat heb ik?

Maar vooral: Hoe zit ik in elkaar?

En misschien is dat uiteindelijk de veel interessantere vraag.

Wat we eigenlijk nodig hebben

Ik denk dat we uiteindelijk niet zozeer meer labels nodig hebben, maar meer begrip voor neurodiversiteit als geheel. Los van de vraag of daar een specifieke diagnose bij hoort.

Stel dat je gewoon kunt zeggen: dit is voor mij lastig, hier heb ik extra tijd voor nodig, dit werkt voor mij niet zoals het voor de meeste mensen werkt. En stel dat daar dan ruimte voor is. Niet omdat er een label aan hangt dat het officieel maakt, maar omdat het genoeg is dat jij het zo ervaart.

In plaats daarvan verwachten we vaak dat iedereen ongeveer hetzelfde kan, op ongeveer dezelfde manier, in ongeveer hetzelfde tempo. Met de kudde mee. Wie daarvan afwijkt, moet zich verantwoorden, het liefst met een officiële verklaring erbij.

Dat is de omgekeerde volgorde. Niet de ervaring heeft een label nodig om geldig te zijn. De omgeving heeft ruimte nodig om verschil te kunnen dragen, ook wanneer dat verschil geen naam heeft.

Je hoeft niet in een hokje te passen om te mogen zeggen dat je anders bent. Je hoeft geen diagnose te hebben om erkenning te verdienen voor wat voor jou moeilijk is.

Soms is de meest eerlijke omschrijving gewoon: ik ben neurodivergent op een manier waar nog geen naam voor bestaat.

En dat is genoeg.