Wanneer onderwijs niet meer past: scheefbegaafdheid en thuiszitters

Duizenden kinderen en jongeren zijn thuiszitters en volgen langdurig geen onderwijs. Ik vermoed dat scheefbegaafdheid daarin een veel grotere rol speelt dan nu zichtbaar is. Niet omdat er iets mis is met deze kinderen, maar omdat hun ontwikkeling niet altijd past binnen de manier waarop het onderwijs is ingericht.

Kinderen ontwikkelen zich niet allemaal gelijkmatig. Een kind kan op sommige gebieden ver voorlopen en op andere gebieden juist meer tijd, ondersteuning of een andere aanpak nodig hebben. De intellectuele, sociale, emotionele en praktische ontwikkeling hoeven niet in hetzelfde tempo te verlopen. Dat zijn de profielen die ik scheefbegaafd noem.

Het onderwijs erkent verschillen tussen leerlingen, maar doet dat vooral door hen op niveau in te delen: vmbo, havo, vwo of mbo. Daarbij wordt grotendeels aangenomen dat een leerling binnen zo’n niveau past en op de bijbehorende manier kan leren. Scheefbegaafde kinderen passen juist niet altijd netjes binnen één niveau, één tempo of één manier van leren, en daar kan een ernstige mismatch ontstaan.

Zolang een kind nog enigszins meekomt, blijft die mismatch soms verborgen. Wanneer het verschil tussen wat het kind nodig heeft en wat het onderwijs kan bieden te groot wordt, kan het vastlopen, overbelast raken of afhaken. Vervolgens wordt vaak vooral gekeken naar motivatie, gedrag of aanwezigheid, terwijl de onderliggende mismatch buiten beeld blijft.

Thuiszitters: niet het profiel, maar de mismatch

Niet het scheve profiel zelf maakt een kind tot thuiszitter. Het risico ontstaat wanneer dat profiel niet wordt herkend of begrepen en er binnen het onderwijs geen passende route beschikbaar is. Zo kan een kind dat veel kan uiteindelijk toch buiten het onderwijs terechtkomen.

Dat is geen klein probleem en ook geen individuele pech. Het roept een fundamentele vraag op: hoeveel thuiszitters zijn uitgevallen uit omdat zij niet kunnen leren, en hoeveel vallen uit omdat het onderwijs onvoldoende kan omgaan met kinderen die niet gelijkmatig functioneren? Ik vermoed dat die tweede groep veel groter is dan we nu zien.

Hoe groot is het probleem?

Hoeveel thuiszitters er zijn onder de kinderen, weten we niet precies. Dat hangt sterk af van wie er wordt meegeteld.

In het schooljaar 2024-2025 werden officieel 21.155 leer- en kwalificatieplichtige jongeren geregistreerd met absoluut verzuim of langdurig relatief verzuim. Bij 12.057 van hen stond het verzuim aan het einde van het schooljaar nog geregistreerd. Daarnaast hadden 11.194 jongeren een vrijstelling van inschrijving omdat zij op lichamelijke of psychische gronden niet geschikt werden geacht om op een school te worden ingeschreven. Deze groepen kunnen niet zomaar bij elkaar worden opgeteld, maar ze laten wel zien hoeveel kinderen geen gewone, volledige onderwijsroute volgen en dus als thuiszitters kunnen worden geclassificeerd.

De officiële registratie geeft bovendien geen volledig beeld. Kinderen die langdurig geoorloofd afwezig zijn, slechts enkele uren per week naar school gaan of formeel nog ingeschreven staan maar nauwelijks onderwijs ontvangen, blijven gemakkelijk buiten beeld. Een onderzoek dat in opdracht van het ministerie van OCW werd uitgevoerd, concludeerde in 2025 eveneens dat de huidige definities en registraties geen volledig zicht geven op kinderen die niet het volledige onderwijsprogramma volgen. Dat maakt het in kaart brengen van het aantal thuiszitters lastig.

Oudervereniging Balans kwam met een bredere schatting van minimaal 70.000 kinderen en jongeren die drie maanden of langer thuiszaten. Dat is geen officieel overheidsgetal en de gebruikte definitie is ruimer. Juist dat verschil is belangrijk, omdat de omvang van het probleem sterk verandert zodra we niet alleen kijken naar ongeoorloofd verzuim, maar naar de vraag of een kind daadwerkelijk volwaardig onderwijs krijgt.

We tellen dus vooral wat administratief zichtbaar is, terwijl we onvoldoende weten hoeveel kinderen nog wel ergens ingeschreven staan maar feitelijk steeds verder uit het onderwijs verdwijnen. Het aantal werkelijke thuiszitters zou hoger kunnen zijn.

Waarom scheve profielen gemakkelijk worden gemist

Een scheef profiel is moeilijk te begrijpen wanneer we ervan uitgaan dat iemands vaardigheden ongeveer bij elkaar passen. Van een kind dat ingewikkelde onderwerpen begrijpt, wordt al snel verwacht dat het ook zelfstandig kan plannen, organiseren en presteren. Wanneer dat niet lukt, lijkt het alsof het kind niet wil, omdat het vermogen duidelijk zichtbaar is.

Het omgekeerde gebeurt eveneens. Door problemen met schrijven, concentreren, automatiseren, prikkelverwerking of taakuitvoering kan een kind lager worden ingeschat dan het werkelijk kan denken. De kwetsbare kant van het profiel trekt dan zoveel aandacht dat de sterke kant nauwelijks nog wordt gezien.

In beide situaties verdwijnt het volledige profiel uit beeld. Bij het ene kind worden de ondersteuningsbehoeften onderschat omdat het intelligent overkomt. Bij het andere worden de intellectuele mogelijkheden onderschat doordat het vastloopt in de uitvoering. Het onderwijs ziet de losse prestaties en problemen, maar herkent niet altijd hoe deze binnen één kind samenhangen.

Daardoor wordt ook niet altijd de juiste oplossing gekozen. Een kind krijgt meer uitdaging, maar niet de ondersteuning die nodig is om daarvan te profiteren. Een ander krijgt vooral hulp bij wat niet lukt, terwijl er nauwelijks ruimte is voor het werkelijke denkniveau, autonomie en inhoudelijke ontwikkeling. Soms wordt een leerling naar een lager onderwijsniveau verwezen, terwijl de moeilijkheid van de lesstof niet het probleem is. In andere gevallen wordt vastgehouden aan een hoog niveau, zonder te erkennen dat de manier waarop dat niveau wordt aangeboden niet haalbaar is.

Zo kan een leerling op papier steeds opnieuw worden geplaatst, begeleid en aangepast, zonder ooit werkelijk op een passende plek terecht te komen.

Waarom scheve profielen gemakkelijk worden gemist

Bij een scheef profiel lopen sterke en kwetsbare kanten niet gelijk op. Juist daardoor wordt het kind gemakkelijk verkeerd ingeschat.

Soms zien volwassenen vooral wat een kind cognitief kan. Omdat het ingewikkelde onderwerpen begrijpt en sterk kan redeneren, verwachten zij ook dat het zelfstandig kan plannen, organiseren en presteren. Lukt dat niet, dan wordt het probleem al snel uitgelegd als gebrek aan inzet of motivatie.

In andere gevallen gebeurt het tegenovergestelde. Problemen met schrijven, concentreren, automatiseren of taakuitvoering vallen zo sterk op dat het denkniveau van het kind wordt onderschat.

In beide gevallen wordt maar één kant van het profiel gezien. Het kind wordt óf overvraagd omdat zijn kwetsbaarheden niet worden herkend, óf ondervraagd omdat zijn mogelijkheden uit beeld raken.

Daardoor sluiten oplossingen vaak maar gedeeltelijk aan. Meer uitdaging helpt niet wanneer de benodigde ondersteuning ontbreekt. Extra begeleiding helpt evenmin wanneer het kind inhoudelijk ver onder zijn niveau moet werken.

Een leerling kan zo steeds opnieuw worden geplaatst, begeleid en aangepast, zonder ooit onderwijs te krijgen dat recht doet aan het volledige profiel.

Bij thuiszitters speelt inmiddels meer dan de oorspronkelijke mismatch

Tegen de tijd dat een kind thuiszitter wordt, speelt er meestal meer dan alleen de oorspronkelijke mismatch met het onderwijs. Langdurig niet begrepen worden, steeds opnieuw vastlopen en telkens ervaren dat anderen verwachten dat het wél zou moeten lukken, kunnen het vertrouwen ernstig aantasten. School wordt dan niet alleen een plek waar het kind niet goed tot leren komt, maar ook een bron van spanning, angst en nieuwe faalervaringen.

Het Nederlands Jeugdinstituut noemt langdurig niet-passend onderwijs als een mogelijke oorzaak van schooltrauma. Wanneer een kind eenmaal bang is geworden voor school, begeleiders of een nieuwe poging tot terugkeer, is het vinden van een andere onderwijsplek daarom niet automatisch voldoende.

Er moet passend onderwijs worden georganiseerd, maar vaak is ook herstel nodig. Het kind moet opnieuw vertrouwen krijgen in volwassenen, in het eigen kunnen en in de mogelijkheid dat leren ook zonder voortdurende druk, conflicten en falen kan plaatsvinden.

Ook voor het gezin zijn de gevolgen groot. Ouders proberen soms jarenlang duidelijk te maken dat hun kind niet lui of onwillig is, terwijl zij gesprekken voeren met scholen, samenwerkingsverbanden, gemeenten, leerplicht en hulpverlening. Iedere organisatie ziet een deel van de situatie, maar de ouders blijven verantwoordelijk voor het geheel.

Ondertussen gaat de ontwikkeling van het kind door. De onderwijsachterstand kan toenemen, sociale contacten kunnen verdwijnen en de afstand tot onderwijs wordt steeds groter. Daardoor wordt thuiszitten niet alleen het gevolg van een eerdere mismatch, maar op den duur ook een probleem dat zichzelf steeds moeilijker laat doorbreken.

Waarom oplossingen vastlopen

Zelfs wanneer duidelijk is wat een kind nodig heeft, betekent dat nog niet dat dit ook georganiseerd kan worden.

Onlangs sprak ik een vader van meerdere hoogbegaafde kinderen. Samen met professionals had hij gewerkt aan een vorm van onderwijs die beter zou aansluiten. Er was kennis, betrokkenheid en zelfs budget, maar het initiatief kwam niet van de grond omdat de scholen, zoals hij het omschreef, te weinig handjes hadden.

Dat verhaal laat zien dat passend onderwijs niet alleen afhankelijk is van deskundigheid en goede bedoelingen. Er moeten mensen zijn die het uitvoeren. Een school moet ruimte hebben om van het gewone programma af te wijken, en iemand moet verantwoordelijkheid kunnen nemen voor een kind dat niet binnen het bestaande aanbod past.

Juist daar lopen oplossingen vaak vast. De school kan het benodigde aanbod niet bieden. Het samenwerkingsverband beschikt zelf niet over een klas. De gemeente verwijst naar het onderwijs, terwijl het onderwijs naar de zorg verwijst. De hulpverlening kan het kind behandelen, maar geen passende leeromgeving organiseren. Nieuwe initiatieven krijgen te maken met financiering, regelgeving, huisvesting en personeelstekorten.

Zo kan iedereen erkennen dat het bestaande aanbod niet werkt, terwijl niemand in staat is een werkelijk alternatief te realiseren. In dat geval is wachten geen neutrale tussenfase, maar een periode waarin de problemen verder kunnen groeien.

Wat ik wil onderzoeken

Ik stel niet dat alle thuiszitters scheefbegaafd zijn, en scheefbegaafdheid leidt ook niet automatisch tot onderwijsuitval. Mijn vermoeden is specifieker: scheve ontwikkelingsprofielen vergroten de kans op een mismatch, terwijl deze profielen binnen het onderwijs onvoldoende worden herkend. Daardoor worden problemen soms te laat gezien, verkeerd uitgelegd of slechts aan één kant aangepakt.

Dat vermoeden wil ik verder onderzoeken. Worden scheve profielen herkend bij kinderen die dreigen uit te vallen? Wordt er voldoende gekeken naar verschillen binnen één kind, of vooral naar diagnoses en algemene onderwijsniveaus? Welke oplossingen werken wel, wat hebben gezinnen nodig en waar lopen scholen en professionals tegenaan wanneer zij buiten de bestaande routes iets proberen te organiseren?

Daarvoor wil ik spreken met jongeren, ouders, leraren, hulpverleners, scholen, samenwerkingsverbanden en mensen die alternatieve onderwijsvoorzieningen proberen op te zetten. Het doel is niet om alle vormen van onderwijsuitval onder één nieuwe term te schuiven, maar om een patroon zichtbaar te maken dat nu gemakkelijk wordt gemist.

Eerst de mismatch onderzoeken

Scheefbegaafdheid kan samengaan met grote talenten, creativiteit, gevoeligheid en een bijzondere manier van denken. Die kwaliteiten beschermen een kind echter niet automatisch tegen uitval. Soms maakt het feit dat een kind veel kan de situatie juist ingewikkelder, omdat de omgeving blijft verwachten dat het uiteindelijk wel zal lukken wanneer het kind meer inzet toont, zelfstandiger wordt of zich beter aanpast.

Daarom moeten we bij thuiszitters en bij dreigende onderwijsuitval niet alleen vragen wat er met een kind aan de hand is. We moeten ook onderzoeken wat er tussen dit kind en het onderwijs gebeurt. Wordt het volledige profiel gezien? Is de aangeboden vorm werkelijk passend? En bestaat er een route voor een leerling die niet helemaal op één niveau functioneert, niet in één tempo leert en niet met één standaardaanpak geholpen is?

Niet het bestaan van verschillen vormt het probleem. Het probleem ontstaat wanneer een kind alleen onderwijs kan krijgen op voorwaarde dat die verschillen niet te groot, niet te ingewikkeld en vooral niet te lastig te organiseren zijn.