Wat betekent scheefbegaafd?

Scheefbegaafdheid is eigenlijk een ander woord voor een disharmonisch intelligentieprofiel. Alleen vind ik dat zelf nogal een mond vol. Ik houd het daarom liever gewoon bij scheefbegaafdheid. Dat is eenvoudiger, duidelijker en het zegt meteen iets over wat ik ermee bedoel: iemand kan op verschillende gebieden heel uiteenlopende mogelijkheden hebben.

Er zijn meer begrippen die hiermee overeenkomsten hebben, zoals een ongelijkmatig ontwikkelingsprofiel en asynchrone ontwikkeling. Die termen raken allemaal een deel van hetzelfde verschijnsel, maar ze dekken niet helemaal wat ik met scheefbegaafdheid bedoel. Mijn begrip is breder, omdat ik begaafdheid ook breder zie dan intelligentie of cognitieve ontwikkeling.

Bij scheefbegaafdheid gaat het erom dat je op sommige gebieden verder bent, gemakkelijker leert of meer mogelijkheden hebt dan op andere gebieden. Je talenten, vaardigheden en ontwikkelingsgebieden liggen niet allemaal op hetzelfde niveau. Je kunt bijvoorbeeld heel sterk zijn in taal, abstract denken of creativiteit, terwijl je tegelijkertijd veel moeite hebt met cijfers, motoriek, planning of het praktisch uitvoeren van ideeën.

Termen die te maken hebben met scheefbegaafd

Op een telefoon of klein scherm kun je de tabel horizontaal verschuiven.

Begaafdheid is breder dan intelligentie

Bij begaafdheid wordt vaak als eerste gedacht aan intelligentie, hoge cijfers en goed kunnen leren. Zelf gebruik ik het woord veel breder. Je kunt begaafd zijn in taal, logisch denken, muziek, techniek, creativiteit, ruimtelijk inzicht, bewegen of het oplossen van ingewikkelde puzzels. Je kunt ook een bijzonder goed gevoel hebben voor andere mensen, sociale verhoudingen snel doorzien of juist sterk zijn in het bedenken van nieuwe mogelijkheden.

Begaafdheid zegt iets over de gebieden waarop je gemakkelijk nieuwe dingen oppakt, snel verbanden ziet of vanzelf in een bepaalde manier van denken terechtkomt. Vaak zijn het ook de dingen waar je graag mee bezig bent en waarin je gemakkelijk een gevoel van flow ervaart. Dat betekent overigens niet dat alles op zo’n gebied vanzelf goed gaat. Ook iemand met veel aanleg heeft oefening, kennis, ervaring en een passende omgeving nodig.

Naast zulke sterke gebieden kunnen er onderdelen zijn die veel meer moeite kosten. Misschien kun je ingewikkelde ideeën bedenken, terwijl het uitvoeren ervan steeds vastloopt. Misschien schrijf je prachtige teksten, maar blijven cijfers lastig. Je kunt ook cognitief sterk zijn en motorisch juist onhandig, of veel sociale nuances aanvoelen en toch moeite hebben om op het juiste moment te reageren.

Het gaat dus om de verhouding tussen verschillende gebieden binnen één persoon. Bij een scheefbegaafd profiel kunnen de verschillen zo groot zijn dat anderen moeilijk begrijpen hoe bepaalde mogelijkheden en moeilijkheden naast elkaar kunnen bestaan.

Een scheef profiel hangt samen met de omgeving

Hoe goed je mogelijkheden zichtbaar worden, hangt sterk af van de situatie waarin je terechtkomt. Een talent kan jarenlang verborgen blijven wanneer het nooit op een passende manier wordt aangesproken. Soms denkt iemand daardoor zelf ook dat hij ergens weinig aanleg voor heeft, terwijl vooral de aangeboden vorm slecht aansluit.

Je kunt op school bijvoorbeeld moeite hebben met geschiedenis of biologie wanneer het onderwijs voornamelijk draait om het onthouden van rijtjes, jaartallen en losse feiten. Later kun je ontdekken dat je juist heel goed leert wanneer je eerst een grote overkoepelende vraag krijgt en vervolgens zelf verbanden mag onderzoeken. In dat geval lag het probleem niet bij je vermogen om te leren, maar bij de manier waarop het vak aan je werd aangeboden.

Dat geldt ook voor sociale vaardigheden. Misschien kom je in de ene groep nauwelijks mee, terwijl het contact in een andere omgeving ineens heel natuurlijk verloopt. Andere mensen, andere verwachtingen of een directere manier van communiceren kunnen ervoor zorgen dat een kant van jou zichtbaar wordt die ergens anders nauwelijks ruimte kreeg.

Daarom zie ik begaafdheid als iets dat voor een belangrijk deel is aangeboren, terwijl de uitwerking ervan altijd afhankelijk blijft van omstandigheden. Je kunt vaardigheden ontwikkelen en ergens beter in worden, maar de route daarheen hoeft niet voor iedereen hetzelfde te zijn. Soms heb je geen gebrek aan aanleg, maar ontbreekt de manier van leren die bij jou past.

Wanneer sterke en zwakke kanten verkeerd worden uitgelegd

In onze samenleving bestaat vaak de verwachting dat iemand die op één gebied opvallend sterk is, ook op andere gebieden goed zal functioneren. Wie ingewikkeld kan denken, zal zijn administratie ook wel kunnen regelen. Wie verbaal sterk is, zal instructies wel snel kunnen uitvoeren. Bij iemand met een verantwoordelijke baan wordt vaak ook aangenomen dat diegene thuis moeiteloos overzicht kan houden.

Bij een scheefbegaafd profiel kloppen zulke aannames vaak niet. Het verschil tussen verschillende vaardigheden kan groot zijn, waardoor iemand op het ene moment zeer zelfstandig en deskundig overkomt en op een ander moment onverwacht veel hulp nodig heeft. Voor de buitenwereld kan dat tegenstrijdig lijken, terwijl het voor de persoon zelf een steeds terugkerende realiteit is.

Daardoor worden moeilijkheden regelmatig onderschat. Mensen zien wat iemand allemaal kan en concluderen vervolgens dat iets anders dus ook wel zou moeten lukken. Wanneer dat niet gebeurt, wordt het soms uitgelegd als onwil, gemakzucht, slordigheid of een gebrek aan motivatie.

Het omgekeerde komt eveneens voor. Moeilijkheden kunnen zo zichtbaar worden dat de sterke kanten nauwelijks meer worden opgemerkt. Iemand wordt dan vooral gezien als chaotisch, langzaam, sociaal onhandig, ongemotiveerd of beperkt, terwijl belangrijke talenten buiten beeld blijven.

In beide situaties wordt het profiel platgeslagen tot één algemeen oordeel. Juist bij scheefbegaafdheid is het belangrijk om preciezer te kijken naar wat iemand op verschillende gebieden kan, waar iets vastloopt en onder welke omstandigheden iemand het best functioneert.

Scheefbegaafd is geen waardeoordeel

Het woord scheef kan klinken alsof er iets verkeerd staat. Zo gebruik ik het niet. Het beschrijft vooral dat verschillende delen van iemands ontwikkeling en begaafdheid niet gelijk oplopen.

Het ene talent is daarbij niet waardevoller dan het andere. Iemand die goed is met taal staat niet boven iemand die technisch, sociaal, muzikaal of praktisch sterk is. Ook een gelijkmatiger profiel is niet automatisch beter, omdat ieder profiel eigen mogelijkheden en moeilijkheden kent.

Scheefbegaafdheid is voor mij vooral een manier om gerichter naar een persoon te kijken. Waar leert iemand snel? Waar kost iets opvallend veel energie? Welke taken gaan bijna vanzelf en welke taken blijven ondanks veel inspanning moeilijk? Welke mogelijkheden worden in de huidige omgeving benut en welke delen van iemand blijven onzichtbaar?

Een beperking kan daarbij heel reëel zijn. Sommige mensen ervaren dagelijks dat hun brein, lichaam of manier van verwerken hen belemmert. Tegelijkertijd wordt de ernst van zo’n beperking mede bepaald door de manier waarop onderwijs, werk en samenleving zijn ingericht. Een omgeving die meer ruimte biedt voor verschillende manieren van functioneren kan een groot deel van de problemen verminderen.

Waar kan een scheef profiel mee samenhangen?

Er bestaat geen enkele oorzaak van scheefbegaafdheid. Een scheef profiel kan samenhangen met hoogbegaafdheid, ADHD, autisme, dyslexie, dyscalculie, dyspraxie of andere vormen van neurodiversiteit. Ook binnen deze groepen bestaan grote verschillen, waardoor twee mensen met dezelfde diagnose een heel ander profiel kunnen hebben.

Daarnaast kunnen neurologische of lichamelijke omstandigheden invloed hebben. Er kan sprake zijn van aangeboren verschillen, niet-aangeboren hersenletsel, chronische klachten of andere factoren die bepaalde vaardigheden gemakkelijker of moeilijker maken. Psychische klachten, trauma, angst en langdurige stress kunnen eveneens invloed hebben op hoe goed iemand toegang heeft tot zijn mogelijkheden.

De omgeving blijft daar steeds doorheen lopen. Een kind kan door gebrek aan passend onderwijs veel minder laten zien dan het in zich heeft. Een volwassene kan jarenlang onder zijn niveau functioneren omdat een werkomgeving vooral een beroep doet op zijn zwakke gebieden. In een andere context kan diezelfde persoon ineens tot bloei komen.

Dat betekent niet dat er niets over begaafdheid te zeggen valt. Veel mensen herkennen duidelijke lijnen in hun leven. Er zijn onderwerpen waar zij steeds opnieuw naar terugkeren, vaardigheden die zij snel oppakken en vormen van denken die vanzelf ontstaan. Die patronen zeggen iets wezenlijks over wie iemand is, ook wanneer ze niet in iedere omgeving even zichtbaar worden.

Waarom het belangrijk is om je eigen profiel te kennen

Inzicht in je profiel helpt om jezelf beter te begrijpen. Veel mensen hebben hun sterke kanten nauwelijks door, juist omdat die voor hen vanzelfsprekend voelen. Wanneer je altijd snel verbanden ziet, merk je misschien niet dat anderen die verbanden nog helemaal niet hebben gezien. Wanneer je vanzelf aanvoelt wat er in een groep gebeurt, kan het jaren duren voordat je beseft dat dit een bijzondere vaardigheid is.

In Nederland zijn we bovendien terughoudend in het benoemen van onze kwaliteiten. Hardop zeggen waar je goed in bent, wordt al snel verward met jezelf op de borst kloppen. Toch is het belangrijk om woorden te hebben voor je eigen mogelijkheden. Je kunt pas bewust keuzes maken die bij je passen wanneer je weet wat je nodig hebt en wat je te bieden hebt.

Dat geldt net zo goed voor de onderdelen waar je moeite mee hebt. Wanneer je weet waar en waarom je vastloopt, kun je gerichter zoeken naar ondersteuning. Misschien heb je meer tijd nodig, een andere manier van uitleg, hulp bij planning, een rustigere werkplek of technische hulpmiddelen. Soms helpt begeleiding en soms is een vrijstelling of aangepaste taakverdeling passender.

Het doel daarvan is dat iemand zo goed mogelijk tot zijn recht komt. Sterke kanten verdienen ruimte en ondersteuningsbehoeften verdienen erkenning. Een mens hoeft niet eerst op ieder gebied gemiddeld te functioneren voordat zijn talenten serieus genomen mogen worden.

Geen twee profielen zijn hetzelfde

Er bestaat geen standaardprofiel van scheefbegaafdheid. De ene persoon denkt snel en werkt langzaam. Een ander is verbaal sterk en heeft moeite met ruimtelijke opdrachten. Weer iemand anders is creatief en sociaal opmerkzaam, maar raakt vast bij planning, administratie en dagelijkse organisatie.

Sommige mensen functioneren cognitief op een hoog niveau, terwijl hun emotionele, sociale of motorische ontwikkeling een ander tempo volgt. Ook binnen één gebied kunnen verschillen bestaan. Iemand kan bijvoorbeeld veel sociale informatie waarnemen en begrijpen, maar moeite hebben om daar in het moment passend op te reageren.

Juist doordat ieder profiel anders is, kan scheefbegaafdheid een eenzame ervaring zijn. Mensen herkennen vaak één kant van je en trekken daar conclusies over de rest van jou uit. Je wordt overschat op de gebieden waar je ondersteuning nodig hebt en onderschat op de gebieden waar je uitzonderlijke mogelijkheden hebt.

Het kan daarom waardevol zijn om anderen te vinden die vergelijkbare tegenstellingen herkennen. Dat betekent niet dat hun profiel precies hetzelfde hoeft te zijn. De herkenning zit vaak in de ervaring dat grote mogelijkheden en grote moeilijkheden binnen dezelfde persoon kunnen bestaan.

Scheefbegaafdheid in het dagelijks leven

In de praktijk gaat scheefbegaafdheid over veel meer dan scores op een intelligentietest. Het gaat over vastlopen op school terwijl je graag leert, ingewikkelde oplossingen bedenken maar moeite hebben om ze uit te voeren, sociaal veel aanvoelen en toch onzeker zijn over hoe je moet reageren. Het gaat ook over snel denken, langzaam handelen, overschat worden en onderschat worden.

Veel scheefbegaafde mensen proberen zich lange tijd aan te passen aan verwachtingen die niet goed bij hun profiel passen. Ze ontwikkelen strategieën om hun moeilijkheden te verbergen, werken harder dan anderen of vermijden situaties waarin hun zwakke kanten zichtbaar kunnen worden. Dat kan lang goed lijken te gaan, totdat de inspanning te groot wordt en iemand uitgeput raakt.

Tegelijkertijd kan een scheef profiel juist tot bijzondere mogelijkheden leiden. Grote verschillen binnen een persoon kunnen samengaan met originaliteit, intensiteit, creativiteit en het vermogen om verbanden te leggen die anderen niet snel zien. Veel vernieuwing ontstaat juist doordat iemand niet op ieder gebied volgens dezelfde lijn denkt en functioneert.

Op deze website onderzoek ik daarom verschillende vormen en gevolgen van scheefbegaafdheid. Daarbij komen onder andere hoogbegaafdheid, neurodiversiteit, ADHD, autisme, dyslexie, dyscalculie en dyspraxie aan bod. Ik wil ook ruimte maken voor ervaringen die niet binnen een bestaande diagnose of categorie passen.

Scheefbegaafdheid begint voor mij bij de erkenning dat een mens geen gemiddelde is. Je hoeft niet op ieder gebied hetzelfde niveau te hebben om je mogelijkheden serieus te mogen nemen. Door nauwkeuriger te kijken naar waar iemand sterk in is, waar iets vastloopt en wat iemand nodig heeft, ontstaat er ruimte om een leven op te bouwen dat werkelijk bij die persoon past.

Aan de hand van voorbeelden laat ik zien hoe verschillende sterke en kwetsbare kanten binnen één persoon kunnen samenkomen. Misschien herken je jezelf in een deel van die voorbeelden en in andere helemaal niet. Dat past juist bij scheefbegaafdheid, omdat ieder mens een eigen combinatie heeft van talenten, beperkingen, interesses, ervaringen en behoeften.